27 Sierpień 2015

Zwolnienie z kosztów sądowych

dr Jarosław Szewczyk

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18.3.2015 r. (I CZ 18/15, LEX nr 1666012).

Teza:

„Zajęcie rachunków bankowych oraz prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest okolicznością uzasadniającą zwolnienie strony od ponoszenia kosztów sądowych”

I.           Stan faktyczny

  1. W postępowaniu o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, strona powodowa wniosła o zwolnienie jej od kosztów sądowych w postępowaniu kasacyjnym. Wniosek powoda został jednak oddalony a mimo upływu terminu tygodniowego od doręczenia pełnomocnikowi powoda odpisu postanowienia, powód nie uiścił należytej opłaty. W rezultacie skarga kasacyjna powoda została odrzucona na podstawie art. 3986 § 2 kodeksu postępowania cywilnego (dalej, jako „KPC“). 
  2. Z uwagi na odrzucenie skargi kasacyjnej przez sąd apelacyjny, strona powodowa wniosła zażalenie wnosząc o rozpoznanie na podstawie art. 380 w zw. z art. 3941 § 3 i art. 39821 KPC również niezaskarżalnego postanowienia oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Powód zarzucił naruszenie szeregu przepisów wskazując m.in., że sąd drugiej instancji nie tylko bezpodstawne oddalił wniosek o zwolnienie wnioskodawcy od kosztów, ale także nie przeprowadził odpowiedniego dochodzenia w celu wyjaśnienia zaistniałych wątpliwości oraz nie rozważył w sposób wszechstronny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W oparciu m.in. o powyższe zarzuty powód wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.
  3. Po rozpoznaniu zażalenia, Sąd Najwyższy przychylił się do niego uchylając zaskarżone postanowienie. W motywach swojej decyzji Sąd Najwyższy wskazał, iż sąd apelacyjny rozpoznający wniosek powoda nie uwzględnił istotnych okoliczności sprawy przesądzających o zasadności złożonego wniosku.
  4. Zdaniem Sądu Najwyższego taką okolicznością było to, że opłata sądowa była wyjątkowo wysoka (100.000 zł) a wobec toczącego się od wielu miesięcy postępowania egzekucyjnego, które doprowadziło do zajęcia kont bankowych powoda, nie miał on możliwości racjonalnego planowania swoich wydatków, gromadzenia oszczędności, ani decydowania o sposobie ich wydatkowania. W związku z powyższym nie był on w stanie uiścić należnej opłaty sądowej, co jednoznacznie wynikało z załączonych do wniosku dokumentów egzekucyjnych jak i z oświadczenia członków zarządu powoda.
II.         Komentarz
  1. Zgodnie z art. 103 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (dalej, jako „UKSC“) sąd może przyznać zwolnienie od kosztów sądowych osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej niebędącej osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, jeżeli wykazała, że nie ma dostatecznych środków na ich uiszczenie. Wykazanie takiej okoliczności dopuszczalne jest przy pomocy wszelkich środków dowodowych. Sąd rozpoznający wniosek o zwolnienie z kosztów ma obowiązek dokonania wnikliwej i rzetelnej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy, stosując określone w art. 233 KPC zasady wszechstronności oceny i logicznego rozumowania. Zgodnie z art. 109 ust. 1 UKSC, jeżeli w toku przeprowadzanej oceny sąd poweźmie wątpliwości, co do rzeczywistego stanu majątkowego strony ubiegającej się o zwolnienie od kosztów, może zarządzić stosowne dochodzenie w sprawie.
  2. Rozpoznając wniosek powoda Sąd Apelacyjny pominął powyższe regulacje oraz zasady ich stosowania, co doprowadziło do błędnej oceny sytuacji majątkowej powoda. Co istotne, Sąd Najwyższy wskazał, iż w sytuacji, gdy przeciwko stronie prowadzone jest postępowanie egzekucyjne i nie ma ona dostępu do swoich kont bankowych, nie tylko nie ma ona dostatecznych środków na uiszczenie stosownej opłaty, ale także w ogóle możliwości ich gromadzenia. Wszystkie środki wpływające na konta bankowe dłużnika są bowiem przejmowane przez komornika i służą celom, dla których prowadzone jest postępowanie egzekucyjne.
III.       Wnioski dla praktyki
  1. Zajęcie kont bankowych może mieć miejsce zarówno w postępowaniu egzekucyjnym jak i zabezpieczającym. Jeżeli konta bankowe przedsiębiorcy zostaną zajęte sytuacja przedsiębiorcy staje się wyjątkowo kłopotliwa. Nie tylko nie może on prowadzić normalnej działalności gospodarczej, ale także wszczynać postępowań, które wiążą się z koniecznością uiszczenia stosownych opłat sądowych. W przypadku postępowania egzekucyjnego środki znajdujące się na koncie bankowym służą zaspokojeniu wierzycieli i kosztów samego postępowania. W przypadku udzielenia zabezpieczenia, środki finansowe zostają zamrożone na czas, na który udzielone zostało zabezpieczenie. 
  2. Niewątpliwie, ani postępowanie egzekucyjne, ani zabezpieczające nie powinno doprowadzić do sytuacji, w której dany podmiot pozbawiony jest prawa do sądu, z uwagi na brak środków na pokrycie kosztów sądowych. W przypadku udzielenia zabezpieczenia, istnieje możliwość wypłat z rachunku na bieżące koszty prowadzonej przez dłużnika działalności gospodarczej Możliwość taką daje przepis art. 7522 § 1 KPC, zgodnie z którym: „W razie zajęcia na zabezpieczenie rachunku bankowego przedsiębiorcy (...) sąd na wniosek obowiązanego złożony w terminie tygodniowym od dnia doręczenia mu postanowienia o zabezpieczeniu określa, jakie kwoty można pobierać (...) na bieżące koszty prowadzonej działalności gospodarczej”. Można zatem wnioskować o zezwolenie na wydatkowanie środków na koszty sądowe. Pamiętać jednak należy, iż odpowiedni wniosek należy złożyć w terminie 1 tygodnia liczonego od daty doręczenia postanowienia o zabezpieczeniu. Sam wniosek jest wolny od opłat, należy go jednak stosownie uzasadnić i udokumentować.
  3. W przypadku zajęcia kont bankowych w toku postępowania egzekucyjnego takiej możliwości jak w postępowaniu zabezpieczającym nie ma. Oznacza to całkowite „odcięcie“ dłużnika od dostępu do posiadanych środków finansowych. W takich przypadkach, zgodnie z przedmiotowym orzeczeniem Sądu Najwyższego należy składać wnioski o zwolnienie od kosztów sądowych argumentując to faktem, iż konta bankowe wnioskodawcy zostały zajęte a wnioskodawca nie ma innych źródeł, z których mógłby ponieść ciężar kosztów (w tym opłat) sądowych.  

 

Autorem tekstu jest Jarosław Szewczyk, adwokat w Kancelarii RKKW.