01 Luty 2016

Umowny podział zadań a kwestia odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki

Agnieszka Mikołajska

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15.5.2014 r. (II CSK 446/13, www.sn.pl)

Teza:

„1. Odpowiedzialności członka zarządu nie uchyla umowa łącząca członków zarządu co do sposobu kierowania sprawami spółki, w szczególności ustalony umownie podział czynności. Tego rodzaju umowa ma znaczenie tylko wewnątrzorganizacyjne. Przepis art. 299 KSH chroniący interes wierzycieli ma charakter bezwzględnie obowiązujący i nie może być pozbawiony skuteczności przez porozumienie wspólników. Tylko taka sytuacja faktyczna, która rzeczywiście i obiektywnie uniemożliwia uczestniczenie w czynnościach zarządzania sprawami spółki może uzasadniać wniosek o istnieniu okoliczności przewidzianych § 2 tego artykułu, zwalniających członka zarządu od odpowiedzialności.

2. Działania członka zarządu zmierzające do pozyskania środków finansowych w celu spłaty narastających zobowiązań spółki i obniżenia stanu jej zadłużenia nie mają znaczenia dla oceny w świetle art. 299 § 2 KSH, czy nie ponosi on winy w zaniechaniu złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.”

I.            Stan faktyczny

1.           Prawomocnym wyrokiem z dnia 21.5.2008 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej „P” spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (dalej jako „Spółka”) na rzecz powoda Powiatu K. (dalej jako „Powód”) łącznie kwotę 149.862,31 zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem nie zapłaconego wynagrodzenia należnego szpitalowi w K. za świadczone usługi oraz koszty procesu. Egzekucja powyższych należności z majątku Spółki okazała się bezskuteczna, co stwierdził postanowieniem z dnia 24.11.2008 r. prowadzący postępowanie egzekucyjne Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w K.

2.           Następnie Powód wystąpił z powództwem o zapłatę powyższej wierzytelności przeciwko P.K. i H.W. (dalej jako „Pozwani”). Wyrokiem z dnia 15.4.2011 r. Sąd Okręgowy częściowo uwzględnił przedmiotowe powództwo i zasądził od Pozwanych na rzecz Powoda należności odpowiadające kwotom powstałych i wymagalnych zobowiązań Spółki wobec Powoda w okresach, gdy Pozwani byli członkami zarządu Spółki. Sąd Okręgowy stwierdził bowiem, że roszczenie Powoda oparte na art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych (uprzednio i dalej jako „KSH“)  zasługuje na uwzględnienie, albowiem Powód wykazał fakt istnienia stwierdzonej tytułem wykonawczym wierzytelności przysługującej mu wobec Spółki, której egzekucja z majątku Spółki okazała się bezskuteczna. Pozwani jako członkowie zarządu tej Spółki nie wykazali natomiast przewidzianych w art. 299 § 2 KSH przesłanek zwalniających ich od odpowiedzialności wobec wierzyciela Spółki.

3.           Od powyższego wyroku Pozwani wnieśli apelację, która została oddalona przez Sąd II instancji. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu I instancji i wywiedzione z nich wnioski prawne co do podstaw faktycznych i prawnych oraz zakresu odpowiedzialności Pozwanych za niewyegzekwowane wierzytelności przysługujące Powodowi wobec Spółki, której Pozwani byli członkami zarządu. Od wyroku Sądu II instancji jeden z Pozwanych złożył skargę kasacyjną, która została oddalona na mocy wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15.5.2014 r., sygn. akt: II CSK 446/13.

II.           Komentarz

1.           Zgodnie z art. 299 § 1 KSH jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Natomiast stosownie do § 2 tego przepisu, z uwagi na konstrukcję prawną odpowiedzialności przewidzianej w analizowanym przepisie i przyjęte domniemanie winy, członek zarządu spółki może się uwolnić od odpowiedzialności, o której mowa w § 1, jeżeli wykaże, że: (i) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie układowe lub że (ii) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z jego winy lub że (iii) pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcia postępowania układowego wierzyciel nie poniósł szkody. Tym samym na członku zarządu spoczywa ciężar obalenia ww. domniemania prawnego i w konsekwencji wykazania istnienia okoliczności wyłączających jego winę bądź odpowiedzialność z powodu braku szkody.

2.           Wymaga przy tym podkreślenia, iż jak wskazuje się w doktrynie, celem analizowanego art. 299 KSH jest ustanowienie odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jako swoistej sankcji cywilnoprawnej za nieprawidłowe prowadzenie spraw spółki. Sankcja ta jest konsekwencją faktu, iż w spółce kapitałowej wspólnicy co do zasady wyłączeni są od zajmowania się bieżącymi sprawami spółki, których prowadzenie powierzone jest zarządowi. Każdy więc członek zarządu musi liczyć się z tym, iż w przypadku niewłaściwego zarządzenia spółką naraża się na odpowiedzialność wynikającą z komentowanego przepisu (T. Szczurowski [w:] (red.) Z. Jara, Kodeks spółek handlowych, Komentarz, wyd. 10, SIP Legalis).

3.           Zgodnie bowiem z art. 201 § 1 KSH zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje spółkę. W przypadku, gdy zarząd jest wieloosobowy, każdy członek zarządu ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki (art. 208 § 2 KSH). Zarząd spółki może przy tym rozmaicie kreować swoje wewnętrzne relacje, jednak organem spółki zawsze jest zarząd jako całość. Z powyższego wynika obowiązek posiadania przez każdego członka zarządu elementarnej wiedzy o najważniejszych sprawach spółki, w tym o jej sytuacji finansowej. Członkowie zarządu jako zobowiązani do prowadzenia spraw spółki mają bowiem obowiązek kontrolowania również jej finansów. Wydaje się zatem, iż niezależnie od wewnętrznej organizacji spółki podział kompetencji (zadań, czynności) pomiędzy poszczególnych członków zarządów nie może uchylać ich odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 KSH. Do takiego stanowiska przychylił się również Sąd Najwyższy w komentowanym wyroku, który skonstatował, iż odpowiedzialności członka zarządu nie uchyla umowa łącząca członków zarządu co do sposobu kierowania sprawami spółki, w szczególności ustalony umownie podział czynności. Tego rodzaju umowa ma znaczenie tylko wewnątrzorganizacyjne. Przepis art. 299 KSH chroniący interes wierzycieli ma charakter bezwzględnie obowiązujący i nie może być pozbawiony skuteczności przez porozumienie wspólników (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9.12.2010 r., III CSK 46/10, SIP LEX nr 970080).

4.           Wymaga jednak zasygnalizowania, iż w wyroku z dnia 6.5.2010 r., sygn. akt: II CSK 661/08 Sąd Najwyższy przyjął łagodniejsze stanowisko, zgodnie z którym brak winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości może wiązać się z różnymi okolicznościami. Istotne jest jedynie, aby te okoliczności powodowały brak możliwości stwierdzenia istnienia podstawy do ogłoszenia upadłości, pomimo dołożenia należytej staranności przez członka zarządu. Wobec tego nie można z góry wykluczyć, tylko ze względu na brak odpowiednich postanowień umowy spółki, że brak wiedzy o sytuacji finansowej spółki mógł być konsekwencją wewnętrznego podziału zadań pomiędzy poszczególnymi członkami zarządu.

III.         Wnioski dla praktyki

1.           Komentowane orzeczenie Sądu Najwyższego potwierdza, iż okoliczność wewnętrznego podziału pomiędzy członkami zarządu spółki zadań czy spraw, którymi będą się oni zajmowali w ramach zarządzania spółką jest okolicznością prawnie nie mającą znaczenia dla ewentualnej odpowiedzialności wobec osób trzecich opartej na przepisie art. 299 § 1 KSH. Może ona mieć znaczenie tylko w relacjach pomiędzy samymi członkami organu zarządzającego, a zatem ma ona wymiar wyłącznie wewnątrzorganizacyjny.

2.           Osoby pełniące funkcje w zarządzie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością muszą zatem mieć świadomość, iż nieznajomość stanu finansów spółki, wynikająca z wewnętrznego podziału spraw pomiędzy członkami organu zarządzającego, nie będzie stanowiła uzasadnionej przesłanki wyłączającej odpowiedzialność za niezgłoszenie wniosku o upadłość. Zgodnie bowiem z tezą komentowanego wyroku, tylko takie sytuacje faktyczne, które rzeczywiście i obiektywnie uniemożliwiają uczestniczenie w czynnościach zarządzania sprawami spółki, mogą uzasadniać wniosek o istnieniu okoliczności zwalniających członka zarządu od odpowiedzialności na podstawie art. 299 § 1 KSH.

 

Autorką tekstu jest Agnieszka Mikołajska, aplikant adwokacki w Kancelarii RKKW.