18 Styczeń 2016

Odpowiedzialność cywilna członka zarządu spółki za zaniechanie wykonania obowiązku z winy umyślnej

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27.8.2015 r. (III CZP 62/15, LEX nr 1784553), SIP Legalis

Teza:

Art. 594 KSH reguluje odpowiedzialność cywilną za zaniechanie wykonania z winy umyślnej wymienionych w nim obowiązków

I.            Stan faktyczny

1.           Sylwia B., jedyny członek zarządu spółki z o.o. z siedzibą w Zabrzu, nie składała przez szereg lat do akt rejestrowych sprawozdań finansowych tej spółki ani nie zwoływała zgromadzeń wspólników, które te sprawozdania mogłyby zatwierdzać. Sąd Rejestrowy w ramach postępowania przymuszającego dwukrotnie nałożył na nią grzywnę, jednakże Sylwia B. odwoływała się od tychże orzeczeń, broniąc się argumentem, że spółka której jest członkiem zarządu nie prowadzi działalności operacyjnej od wielu lat.

2.           Sąd Okręgowy rozpatrujący tę sprawę zwrócił się do Sądu Najwyższego o wyjaśnienie wątpliwości dotyczących charakteru odpowiedzialności członków zarządów spółek z o.o. na podstawie art. 594 Kodeksu spółek handlowych (dalej jako: „KSH“). Ten zaś uznał, że odpowiedzialność członków zarządu spółki kapitałowej ma charakter cywilnoprawny i należy ją rozpatrywać w kontekście zawinienia popełnionych przez nich czynów.

II.           Komentarz

1.           Art. 594 § 1 KSH przewiduje odpowiedzialność członków zarządu spółki handlowej, którzy wbrew obowiązkowi dopuszczają do tego, że zarząd nie wykonuje w imieniu spółki przewidzianych przez KSH obowiązków informacyjnych. Chodzi m.in. o nieskładanie sądowi rejestrowemu listy wspólników, nieprowadzenie księgi udziałów bądź księgi akcyjnej, niezwoływanie zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia czy też nieprzedstawianie sądowi rejestrowemu wniosku o wyznaczenie biegłych rewidentów. Sankcją za naruszenie tych obowiązków jest możliwość nałożenia przez Sąd Rejestrowy na takich członków zarządu grzywny w wysokości do 20 000 złotych. Taka sama sankcja przewidziana jest w przypadku dopuszczenia przez członków zarządu do tego, że rada nadzorcza spółki przez czas dłuższy niż trzy miesiące wbrew prawu lub umowie pozostaje w nienależytym składzie (art. 594 § 2 KSH).

2.           Rodzajowym przedmiotem ochrony analizowanego przepisu jest szeroko rozumiany obrót gospodarczy. Z kolei szczególnym przedmiotem ochrony jest prawidłowe pod względem formalnoprawnym wobec organów państwowych oraz osób zainteresowanych funkcjonowanie spółek handlowych, głównie w zakresie należytego przepływu oraz dostępności informacji dotyczących samej spółki, jak również uczestniczących w niej osób (zob. J. Giezek, P. Kardas, Przepisy karne Kodeksu spółek handlowych, Kraków 2003, s. 672).

3.           Powołana wyżej regulacja stanowi jednak przykład braku precyzji ustawodawcy w konstruowaniu przepisów prawnych. W konsekwencji w doktrynie powstał istotny spór dotyczący charakteru prawnego obowiązków wymienionych w art. 594 KSH, nałożonych na członków zarządów (odpowiednio likwidatorów) spółek handlowych. Problematyczna bowiem pozostaje kwestia, czy czyny określone w art. 594 KSH mają charakter prawnokarny czy też należy je traktować jako delikty prawa cywilnego o niezdefiniowanym bliżej charakterze (zob. J. Giezek, P. Kardas, Przepisy karne Kodeksu spółek handlowych, Kraków 2003, s. 661-671). W szczególności wątpliwości wywołuje okoliczność, czy wśród znamion strony podmiotowej czynów opisanych w ww. przepisie występuje wina, a jeśli tak – to czy można je popełnić również nieumyślnie. Wobec powyższych wątpliwości coraz częściej w doktrynie prawa pojawiają się postulaty adresowane do ustawodawcy, aby doprecyzował treść przepisu art. 594 KSH i opowiedział się za jednym z prezentowanych wyżej kierunków interpretacji (tak S. Sołtysiński, Kodeks spółek handlowych. Komentarz do art. 586–595 KSH (Przepisy karne) [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja (red.), Kodeks spółek handlowych. Pozakodeksowe prawo handlowe. Komentarz. T. 5, Wyd. 3, Warszawa 2015).

4.           Oceniając jednak aktualny stan prawny należy przyjąć, że czynów stypizowanych w art. 594 KSH nie można zakwalifikować jako przestępstw bądź wykroczeń (tak też R. Zawłocki [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Komentarz KSH, t. IV, Warszawa 2009). Decydującego znaczenia odnośnie ich charakteru z pewnością nie należy bowiem przypisywać umieszczeniu analizowanego przepisu w tytule V KSH - „Przepisy karne“. Argumentem natury procesowej przemawiającym zaś za innym niż karny ich charakterem, na który należy wskazać w pierwszej kolejności jest fakt, że grzywnę wymienioną w art. 594 KSH nakłada Sąd Rejestrowy. Tymczasem uprawnienie do orzekania za przestępstwa i wykroczenia w świetle Kodeksu postępowania karnego posiadają wyłącznie wydziały karne sądów powszechnych. Stąd też a contrario należałoby dojść do wniosku, że skoro uprawnionym do nałożenia grzywny jest Sąd Rejestrowy to czyny, za które jest ona nakładana nie mogą być przestępstwami czy też wykroczeniami.

5.           Analizowana uchwała Sądu Najwyższego (dalej jako: „SN“) z dnia 27.8.2015 r., sygn. III CZP 62/15 wskazuje właśnie, że członkowie zarządu spółki kapitałowej ponoszą odpowiedzialność cywilną za zaniechanie wykonania z winy umyślnej wymienionych w art. 594 KSH obowiązków. Oznacza to, że SN jednoznacznie odrzucił koncepcję prawnokarnego charakteru odpowiedzialności członków zarządu spółki handlowej (ewentualnie jej likwidatorów) za popełnienie czynów określonych w art. 594 KSH i opowiedział się za odpowiedzialnością cywilnoprawną członków zarządu. SN podjął rozważania dotyczące strony podmiotowej, tj. winy jako elementu zachowania członka zarządu, zdaniem SN nie można bowiem w tym wypadku mówić o tzw. odpowiedzialności obiektywnej, tj. niezależnej od winy. W konsekwencji czyny określone w art. 594 KSH należałoby rzeczywiście kwalifikować jako delikty prawa cywilnego o niezdefiniowanym bliżej charakterze.

III.         Wnioski dla praktyki

1.           Wymóg wykazania winy umyślnej przy orzekaniu przez Sądy Rejestrowe o odpowiedzialności cywilnej członków zarządu za zaniechanie wykonania przez nich obowiązków organizacyjnych i sprawozdawczych wymienionych w art. 594 KSH w praktyce z pewnością utrudni zrealizowanie celu tego przepisu, którym jest zapewnienie przejrzystości działania spółek handlowych. Może też spowodować istotne zagrożenie dla interesów spółek, ich wspólników lub akcjonariuszy, a także wierzycieli i potencjalnych kontrahentów m.in. poprzez uniemożliwienie im dokonania prawidłowej oceny prawno-majątkowej, w której znajduje się spółka.

2.           W praktyce zatem przyjęcie koncepcji winy umyślnej przy rozstrzyganiu o odpowiedzialności członka zarządu na podstawie art. 594 KSH utrudni ukaranie członka zarządu grzywną, gdy zaniechał on wykonania obowiązków informacyjnych i sprawozdawczych w ramach rażącego niedbalstwa, co w konsekwencji przyczynić się może do utraty znaczenia i wiarygodności Krajowego Rejestru Sądowego oraz skomplikować wyegzekwowanie od reprezentantów spółek ciążących na nich obowiązków.

 

Autorami tekstu są Kornelia Łuczejko, radca prawny w Kancelarii RKKW oraz Piotr Letolc, adwokat w Kancelarii RKKW.